طنز به مثابه شیرین‌دهنی

یک روایت رسمی که البته بیشتر به درد کتاب‌های ادبیات دوره دبیرستان و تست‌های کنکور می‌خورد، گفتار و نوشتار خنده‌دار را به سه دسته تقسیم می‌کند: طنز، هجو و هزل. بر طبق این تقسیم بندی هزل چیزی‌ست صرفا خنده‌دار و بدون ارزش ادبی و هنری خاص. هجو گفته یا نوشته‌ایست خنده‌دار که بر اساس اغراض شخصی و بر ضد شخص یا اشخاص معینی نوشته می‌شود و طنز هم نوشته یا گفته‌ایست برای اهداف اجتماعی و سیاسی غیر شخصی که دارای بار ادبی و فرهنگی بالاتری نسبت به دو گونه‌ی قبلیست.

این تعریف، یکی از مشهورترین تعاریف رسمی در این زمینه است که همچون سایر تعاریف رسمی به خوبی از عهده‌ی وظیفه‌ی خود، یعنی برپایی نظام‌ ارزش‌گذاری مفهوم‌گرا و آلوده کردن و منحرف کردن ذهن‌ها برآمده است!

اصطلاح "طنز" به آن معنایی که امروزه در زبان ما بکار می‌رود، سابقه‌ی چندانی در زبان پارسی ندارد. واژه‌ی طنز در متون ادبی کهن، هرچند به معنای "سخره کردن" نیز بوده است، اما نه معنای آن فقط این بوده و نه اصولا کاربرد چندانی داشته است. آنچه نزدیک به معنای امروزی طنز در ادبیات کهن ما وجود دارد هجو است و هزل.

احتمالا واژه "طنز" با کاربرد امروزی آن را زنده‌یاد عمران صلاحی جا انداخت. حتی مجله‌ی توفیق هم تا شماره‌آخرش در سال 1350خود را به عنوان "روزنامه فکاهی" معرفی می‌کرد. (جالب اینجاست که همین صفت "فکاهی" که پسوند مجله‌ی معتبر توفیق بود، فقط در عرض بیست سال تبدیل به صفتی تحقیرآمیز در مقابل "طنز" شد!)

شاید تا همین‌جا برای به چالش کشیدن آن تعریف رسمی از طنز و طبقه‌بندی کذایی کافی باشد؛ اما من فکر می‌کنم این تعریف و آن طبقه‌بندی که در بسیاری اوقات مثل وحی منزل پذیرفته می‌شوند باعث شده و می‌شوند که جریان غالب طنز ما اندک اندک "طعم" دیگری به خود بگیرد.

امروزه بسیاری از طنزپردازان ما "طنز" را وسیله‌ای برای یک هدف سیاسی یا اجتماعی می‌دانند. از نظر این دوستان که اکثرا حرفه‌ای به این مقوله می‌پردازند یا در این مسیر قرار دارند، طنز فقط له یا علیه یک اندیشه سیاسی یا اجتماعی خاص معنا پیدا می‌کند. به خصوص از آنجایی که طنز در ایران بیشتر در غالب مطبوعاتی شناخته و تعریف می‌شود؛ این مساله نمود بیشتری می‌یابد.

البته شکی نیست که بکارگیری طنز (یا لحن طنزآمیز) در راه مقاصد سیاسی و فرهنگی و اجتماعی خاص نه تنها اشکالی ندارد بلکه در همه جای دنیا معمول هم هست. اما آنچه در این میان گویی مغفول مانده این است که طنز همه‌اش این نیست.

طنز برابرنهاد "نقد" نیست. ذات طنز "خنده" است و خنده لازم نیست حتما به ریش کسی باشد! تعریف طنز با کارکردهای سیاسی و اجتماعی، و آنگاه عَلَم کردن یک نظام ارزشگذاری و ترفیع درجه دادن به طنز به این خاطر که مثلا "ستمکاران را رسوا می‌کند"، باعث شده است تا طنز به جای ابزاری برای خنداندن به ابزاری برای دراز کردن(!) تبدیل شود.

یکی از اثرات مستقیم چنین تغییر دیدگاهی – که پیشاپیش ارزشگذاری هم شده- آن است که طنزنویسان از طنز خود فاصله می‌گیرند. منظور دقیقترم آنست که طنزنویس‌ها شخصیت حقیقی‌شان را از "سوژه" فاصله می‌دهند.
به این معنا که هرگز تمایلی به سوژه شدن خود، خانواده و کسانی که دوستشان دارند؛ ندارند.
وقتی قرار است طنز "فقط" برای رسوا کردن بدکاران و انتقاد از کاستی‌ها و گرفتن انتقام‌های شخصی و گروهی بکار رود؛ چه دلیلی دارد ما سوژه‌اش باشیم؟

طنزنویس‌ها در چنین فضایی بیشتر و بیشتر از اول شخص دور می‌شوند و به سوم شخص نزدیک می‌شوند. اینچنین است که طنز آرام آرام از بذله‌گویی و شیرین‌دهنی دور می‌شود و بیشتر و بیشتر به ورطه‌ی انتقاد و انتقام جویی می‌افتد. شوخی، سر به سر گذاشتن، ریشخند کردن، نقد و اموری از این دست با رئیس جمهور، وکلا، سیاسمتداران، اصناف، ترافیک، گرانی، شخصیت‌های مشهور و خلاصه هرکسی غیر از "ما" مشروع است، اما نوک این پیکان هرگز نباید به سوی خود ما برگردد!

شاید یکی از دلایل فاصله گرفتن طنز ایرانی از جریان طنز جهانی همین باشد. بسیاری از طنزپردازان و کمدین‌های مشهور جهانی استندآپ کمدی‌هایی اجرا می‌کنند که سوژه‌ی اصلی در آنها خودشان هستند. از جمله وودی آلن، کمدین، نویسنده و فیلمساز مولفی که جایگاه ممتازی در عالم روشنفکری دارد، استندآپ کمدی‌های محبوبی در آمریکا اجرا کرده است که در آنها بیش از هر چیز با خود، خانوده و آیین اجدادی‌اش (یهودیت) شوخی کرده است. همین شوخی‌ها به وفور در فیلم‌های آلن هم وجود دارند… آیا چنین چیزی در این سوی دنیا ممکن یا "آبرومند" است؟

من فکر می کنم از این منظر ما طنز را زیادی جدی گرفته‌ایم. ما مثل تمام معناگراها، به جای تکنیک به هدف مشغول شده‌ایم. "شکار سوژه" جای "هنر پرداخت" را گرفته است. طنز شاید بیشتر هنر روایت فکاهی و بذله‌گویی باشد تا کشف سوژه‌هایی برای نقد و تمسخر.
در فضای مطبوعاتی البته خواه و ناخواه آنچه مطلوب است طنزهای سیاسی و اجتماعی است، اما در هنر و ادبیات چه؟ از آن مهمتر در وبلاگ‌ها، این رسانه‌های نوظهورِ "شخصی" چه؟

نگاهی به وبلاگ‌های موضوعی طنز یا وبلاگ‌های شخصی طنزنویسان بیندازید. در میان اینهمه طنزهای خوب و بد (از لحاظ تکنیکی) درباره احمدی‌نژاد و بوش و خاتمی و بی‌برقی… چند نوشته شیرین درباره‌ی خود نویسنده یا وقایع روزمره‌ی اطرافش پیدا می‌کنید؟ نوشته‌هایی که نحوه بیان اتفاقات یا چیدمان نقطه نظرات نویسنده آنقدر شیرین و جذاب باشد که تا انتها بخوانید و لبخندی هم میهمان شوید. مثالی بخواهم بزنم، وبلاگ شراگیم زند را به عنوان یک نمونه استثنای نادر ببینید. وبلاگی که البته با آن معیارهای "خیلی جدی" رسالت‌های سیاسی و اجتماعی ما، اصولا یک وبلاگ طنز به حساب نمی‌آید اما از لحاظ تکنیکی، و مهمتر از آن شیرین دهنی و بذله‌گویی، یکی از بهترین وبلاگ‌های طنزآمیز فارسی‌ است که سوژه‌ی آن خود نویسنده و روایت‌ها تقریبا همگی واقعی هستند.

در مقابل به چندین و چند وبلاگ نوظهور اما نسبتا مشهور سیاسی طنزآمیز که به مدد لینکدونی‌هایی مثل بالاترین در عرض مدت کوتاهی بالا آمده‌اند نگاه کنید. وبلاگ‌هایی که هر چقدر مملو از فحش‌های مستقیم سیاسی هستند از شیرینی و ملاحت دورند. صفحاتی برای خنک کردن دل و نه خنداندن خواننده.

******************

دو هزار سال پیش، در یونان "کمدی" را اینگونه تعریف می‌کردند: «تئاتری که پایانش خوش است.» امروزه چنین تعریفی اگر وجود دارد برای آنست که بدانیم یونانی‌ها چه می‌گفتند؛ و نه ساختن کمدی بر اساس آن!

————————-

نقل از آی طنز

13 دیدگاه در “طنز به مثابه شیرین‌دهنی”

  1. سلام …
    مطلب جالبی بود بی نهايت بهره بردم …
    محمود خان يکی از جالبترين مطالبتان تا کنون همين سفرنامه تايلند بود که من نمره ۱۹ به آن ميدهم .
    سید بزرگوار پیشاپیش عید سادات نیز برشما میمون باد.
    از اینکه به رسم احترام متقابل سری هم به من خواهید زد بی نهایت مشعوفم.
    همواره شاداب و سربلند و پیروز باشید
    با احترام
    شهرام صاحب الزمانی /اراک

  2. سايت اينترنتي مشروح بطور آزمايشي آغاز به فعاليت نمود
    اين سايت بطور خودكار اقدام به جمع آوري اخبار سايتهاي تابناك ، فرارو ، فردانيوز ، عصر ايران ، بازتاب آنلاين ، شهاب نيوز ، الف ، آفتاب و … مينمايد
    سعي شده خبرهاي تكراري سايتها تا حد ممكن حذف شوند
    http://www.mashrooh.com
    نظرسنجي انتخاب برترين سايت خبري ايران در سايت خبري مشروح
    انتخاب بهترين سايت خبري( نه خبرگزاري ) از بين سايتهاي تابناك ، عصر ايران ، بازتاب آنلاين ، فرارو ، فردانيوز ، رجا نيوز ، پارسينه و …. از نگاه كاربران اينترنت
    http://mashrooh.com
    لطفا آدرس سايت را در پيوندهاي خود اضافه نماييد

  3. …چوب کاری که چه عرض کنم… آرماتور بندی فرمودید…! يک فرغون بتن آماده هم بريزی تنگم چنان ستون استواری در عرصه طنز اين مملکت ميشوم که هفت طبقه تحريريه گل آقا را بتوان روی سرم سوار کرد…!

  4. …چوب کاری که چه عرض کنم… آرماتور بندی فرمودید…! يک فرغون بتن آماده هم بريزی تنگم چنان ستون استواری در عرصه طنز اين مملکت ميشوم که هفت طبقه تحريريه گل آقا را بتوان روی سرم سوار کرد…!

  5. …چوب کاری که چه عرض کنم… آرماتور بندی فرمودید…! يک فرغون بتن آماده هم بريزی تنگم چنان ستون استواری در عرصه طنز اين مملکت ميشوم که هفت طبقه تحريريه گل آقا را بتوان روی سرم سوار کرد…!

  6. محمود جون دستم به دامنت…اين کامنت من هی داره زاد و ولد ميکنه برای خودش….از سر شب هر بار که اومدم چک کردم ديدم يکی ديگه زاييده…جلوشو نگيری کل وبلاگت پر ميشه از چوب و تيرآهن و آرماتور و بتون…بعدا نگی که نگفتی!

  7. من توی وبلاگها آنی دالتون رو خيلی ميپسندم چون خودش هم جزئی از طنز رو بدوش ميکشه واز سوژه فاصله نميگيره من هنوز توی نخ سفر نامه شما هستم در ضمن عيد غدير مبارک دوبارهدر ضمن شما را به جشن تولدی کوتاه دعوت ميکنم

  8. با جمله آخرت بخصوص موافقم و در ادامه بايد بگويم که تمام سريال های تلويزيون و عموم فيلم های سينمايی که جدی می دانيمشان در واقع کمدی هستند، زيرا پايان خوش دارند.

  9. سلام
    من هم موافقم
    کلا زياد جدی نگيريد
    در خانه ما را کسی نمی زند
    اگر شد بيا و بخوان و نخواستی برای هميشه برو
    اما يکبار بيا فقط
    ممنون

  10. خوب مشنگ!! چرا قسمت درباره من سايتت خرابه؟ درستش کن ديگه .بله ديگه اگه منم رفته بودم تايلند و… فراموش کار می شدم!!

  11. سلام
    آن کسی که واژه طنز با مفهوم و کاربرد امروزی را جا انداخت نه عمران صلاحی که کیومرث صابری بود. علت این کار هم این بود که میخواست بگوید بین آنچه که در نشریه گل آقا چاپ می شود با فکاهیات توفیق – علیرغم این که تعداد زیادی از طنزنویسان آنها یکی بود و در فرم و قالب هم مشابهاتی داشتند – تفاوت وجود دارد. اصرار همین بزرگوار هم بر رجحان طنز بر فکاهی (بخوانید گل آقا بر توفیق) باعث اشاعه تلقی تحقیرآمیز از فکاهی شد. (ر. ک. پوپک صابری) البته در ترویج طنز – به معنی مطلب یا شعری که خنده دار و انتقاد آمیز است ولی خشتک عفت کسی را نمی درد! و وارد حوزه های اعتقادی نمی شود و … – مرحومان عمران صلاحی و مرتضی فرجیان به عنوان دو تا از حواریون تاپ کیومرث صابری نقش داشتند. هنوز هم حواریون وفاداری مانند ابوالفضل زرویی نصرآباد و رویا صدر (…) هنوز هم به همین سنت اقتدا می کنند. تنها ابراهیم نبوی به عنوان یکی از بهترین شاگردان مکتب صابری مقدار زیادی یهودا از کار درآمد!

پاسخ دادن به شهرام صاحب الزماني لغو پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *